Literacka podróż na Łysą Górę, gdzie chrześcijańskie misterium spotyka się z pogańską pamięcią, dzikością natury i duchową geologią Polski.
Spis treści:
Między krzyżem a pamięcią ziemi
Kamień pamięta pierwszy
Na Łysą Górę wchodziłem późną jesienią, kiedy drzewa stoją już niemal nagie, lecz ziemia wciąż przechowuje wilgotny zapach liści, grzybni i gnijących paproci. Ścieżka pięła się coraz wyżej, a wraz z wysokością znikało wszystko, co na dole wydawało się oczywiste. Zostały kamienie, splątane korzenie, zimne powietrze i las zastygły w oczekiwaniu. Przed wyjazdem czytałem o klasztorze na Świętym Krzyżu, dawnych wierzeniach związanych z górą, sabatach, pogańskich obrzędach i kamiennych wałach, lecz teraz cała ta wiedza zaczynała ciążyć jak coś nazbyt uporządkowanego. Człowiek nazywa rzeczy, ponieważ źle znosi ich nieokreśloność. Mówi: legenda, archeologia, religia, przesąd. Góra nie potrzebuje żadnego z tych słów. Istniała przed nimi i zapewne będzie trwać, kiedy ostatnia z naszych nazw rozsypie się równie łatwo jak próchniejąca kora.
Przy gołoborzu zatrzymałem się dłużej. Kamienne morze wyglądało tak, jakby ziemia zrzuciła z siebie skórę i odsłoniła surowy szkielet. Bloki kwarcytu leżały jeden na drugim bez planu, nagie, popękane, obojętne wobec naszych historii. Wiatr przechodził pomiędzy nimi niskim, przeciągłym tonem. Pomyślałem wtedy, że każda religia chciałaby rozpocząć świat od własnego pierwszego zdania, lecz krajobraz nie zna takich początków. Pod kościołem znajduje się starszy kamień, pod kamieniem jeszcze starsza pamięć, a pod pamięcią coś, czego nie sposób już nazwać. Może właśnie to nazywaliśmy kiedyś dzikością: nie okrucieństwo, lecz istnienie, które nie pyta człowieka o pozwolenie.
Krzyż ponad dawnym światem
Klasztor pojawił się niemal nagle. Pośród szarości lasu jego mury miały w sobie ciężar rzeczy uczynionych przeciw przemijaniu. Wchodziłem ku nim z dziwnym poczuciem, że chrześcijaństwo nie przyszło tutaj na pustą ziemię. Przyszło na miejsce już nasycone znaczeniami, lękiem, rytuałem i wyobraźnią ludzi żyjących przed nami. Nie trzeba wierzyć w dawnych bogów, żeby zrozumieć tę różnicę. Wystarczy spojrzeć na górę. Człowiek stawiający świątynię na takim szczycie nie wybiera wyłącznie dogodnego punktu w przestrzeni. Odpowiada na coś, co było tutaj wcześniej. Buduje nad poprzednim gestem kolejny gest. Wznosi krzyż tam, gdzie ktoś inny zapewne podnosił oczy ku niebu bez znajomości jego imienia.
I może w tym kryje się prawdziwe misterium Łysej Góry. Nie w opowieściach o czarownicach, ogniu czy nocnych zgromadzeniach, lecz w nakładaniu się porządków. Kamień nie przestaje być pogański dlatego, że ustawiono nad nim ołtarz, tak jak ołtarz nie traci świętości dlatego, że pod jego fundamentem znajduje się ziemia pamiętająca starsze obrzędy. Jedno nie musi unicestwiać drugiego. Świat duchowy przypomina raczej geologię niż księgę o ponumerowanych stronach. Warstwy naciskają na siebie, przemieszczają się, pękają, wychodzą na powierzchnię. To, co uznaliśmy za pogrzebane, potrafi pojawić się pomiędzy korzeniami.
Jeździec, którego nie było
Na leśnym zakręcie wyobraziłem sobie jeźdźca. Nie wiem, dlaczego przyszedł właśnie wtedy. Może przez mgłę przesuwającą się pomiędzy bukami, może przez metaliczny odgłos dochodzący gdzieś z zabudowań. Zobaczyłem człowieka sprzed stuleci, ciężkiego od broni, skóry, żelaza i odziedziczonych obowiązków. Polskiego szlachcica wspinającego się ku sanktuarium. Na piersi ma krzyż. Zna modlitwy, zna imiona świętych i jest całkowicie pewien świata, w którym żyje. A jednak koń zatrzymuje się nagle przed ścianą paproci. Jeździec zaciska wodze, zwierzę parska, cofa się, jego mięśnie drżą. Mężczyzna czyni znak krzyża. Tylko przed czym właściwie?
Ten wymyślony jeździec został ze mną aż do murów klasztoru. Zrozumiałem, że jego gest zawiera w sobie całą sprzeczność tego miejsca. Modliłby się do Boga, lecz jego ciało nadal należałoby do starszego świata. Instynkt odziedziczony po pokoleniach kazałby mu bać się lasu, burzy, ciemności, miejsc, których nie należało odwiedzać po zmierzchu. Wiara mogła zmienić słowa modlitwy, lecz niekoniecznie wszystkie odruchy. Pod chrześcijańskim znakiem przetrwał człowiek wsłuchujący się nocą w trzask gałęzi. Może dlatego dawne wierzenia nigdy naprawdę nie znikają. Przestajemy im składać ofiary, ale pozostają w sposobie, w jaki odwracamy głowę, gdy coś poruszy się na skraju widzenia.
Dzikość
Wewnątrz klasztoru panował inny porządek. Grube mury odcinały wiatr, kroki nabierały ciężaru, a człowiek automatycznie zwalniał. Pomyślałem o niezliczonych dłoniach składanych tutaj do modlitwy, o kolanach dotykających posadzki, o ludziach przychodzących z chorobą, winą, wdzięcznością, strachem, nadzieją. Nie czułem potrzeby przeciwstawiania tych modlitw dawnemu światu. Byłoby to zbyt łatwe. Chrześcijaństwo na tej górze nie wydawało mi się cienką dekoracją położoną na pogańskiej skale. Przez stulecia samo wrosło w krajobraz. Stało się warstwą równie realną jak ścieżka, głazy i drzewa.
A jednak po wyjściu mury się kończą. Zaczyna się wiatr. To przejście wystarczyło, żeby zrozumieć dzikość inaczej. Dzikość nie jest przeciwieństwem świętości. Jest tym, czego nie da się całkowicie włączyć w system. Las rośnie także poza naszymi metaforami. Skała istnieje bez teologii. Mróz nie rozróżnia chrześcijanina od poganina. Deszcz spada na relikwiarz i na kamień, któremu tysiąc lat wcześniej ktoś mógł przypisywać moc. Jest w tym coś oczyszczającego: przypomnienie, że rzeczywistość zawsze pozostanie większa od ludzkiej interpretacji.
Noc pod murami
Zmierzch przyszedł wcześniej, niż oczekiwałem. Las zaczął tracić głębię, drzewa zbliżały się do siebie, a ścieżka zmieniała się w bladą smugę między pniami. Wtedy zrozumiałem, dlaczego podobne miejsca rodziły opowieści o sabatach. Nie trzeba było widzieć żadnych widm. Wystarczyło zostać tutaj po zachodzie słońca i pozwolić wyobraźni odzyskać władzę, którą w mieście zwykle jej odbieramy. Każdy trzask stawał się pytaniem. Każdy podmuch przemieszczał coś niewidzialnego. Rozum mówił: gałąź, ptak, zwierzę, wiatr. Lecz gdzieś głębiej budziła się część człowieka, która istniała długo przed biblioteką, laboratorium i elektryczną latarnią.
Nie wierzyłem w czarownice krążące pomiędzy drzewami, ale nagle pojąłem, dlaczego potrzebowaliśmy ich przez całe stulecia. Dawaliśmy twarz temu, czego nie potrafiliśmy oswoić. Nazywaliśmy nieznane, aby móc się go bać w sposób uporządkowany. Demon, duch, wiedźma, bóstwo: być może niektóre z tych figur były maskami nakładanymi na doświadczenie znacznie prostsze i znacznie bardziej pierwotne, na świadomość, że człowiek nie jest centrum krajobrazu. Łysa Góra pozostałaby Łysą Górą, nawet gdyby nigdy nie wszedł na nią żaden pielgrzym.
To, czego nie ochrzczono
Schodząc, obejrzałem się jeszcze raz. W ciemniejącym powietrzu klasztor wydawał się jednocześnie twierdzą i niewielkim znakiem pozostawionym na ogromnym ciele góry. Nie widziałem już konfliktu pomiędzy krzyżem a dawnymi bogami. Konflikt należał do ludzi. Ziemia przyjmowała wszystko: kamienne wały, świątynie, groby, modlitwy, legendy i nasze próby oddzielenia prawdy od wyobraźni. Niczego nie komentowała. Być może dlatego miejsca takie jak Święty Krzyż mają ciężar, którego nie można stworzyć sztucznie. Nie opowiadają jednej historii. Zmuszają człowieka do przebywania pośród wielu historii naraz.
Na dole świat odzyskał zwyczajne proporcje. Pojawiły się światła, droga, samochody, domy. Lecz coś z góry pozostało we mnie: nie wiara w starą magię, tylko podejrzenie, że cywilizacja jest cieńsza, niż zazwyczaj sądzimy. Pod naszym językiem wciąż leży skała, pod rozumem odruch, pod teraźniejszością tysiące cudzych kroków. Możemy nadawać miejscom nowe imiona i wznosić świątynie nad ruinami poprzednich świątyń, lecz nie potrafimy rozpocząć ziemi od początku.
Kiedy na Łysej Górze postawiono krzyż, dawny świat nie musiał umrzeć. Zszedł tylko głębiej, pod kamienie, korzenie i pamięć. I może właśnie dlatego góra pozostaje święta: ponieważ nigdy nie należała wyłącznie do jednej odpowiedzi.
Leave a Reply