Yerebatan’ın karanlık sularında dolaşan gizemli bir kedi, İstanbul’un taşlara ve gölgelere sinmiş unutulmuş hafızasının bekçiliğini yapıyor.
İçindekiler:
Arşivin Bekçisi: Gölgenin Hafızası
Suyun Altında Kalan Hafıza
İstanbul’un altında başka bir İstanbul bulunduğunu ilk kez çocukken işitmiştim. Bunu söyleyen adam, babamın tanıdığı yaşlı bir saatçiydi; parmaklarının uçları pirinç tozuyla sararmış, gözleri büyüteçlerin ardından bakmaktan başka türlü görmeyi unutmuştu. Ona göre yukarıdaki şehir yalnızca geçici bir kabuktu. İnsanların yürüdüğü kaldırımlar, vapur düdükleri, camların arkasında bekleyen yüzler, minareler, apartmanlar, meydanlar, dükkân tabelaları, hepsi derinde duran asıl şehrin üzerine kurulmuştu. “Bir şehir,” demişti, “hatırlamak istemediği şeyleri toprağa gömer.” O zaman bunu yaşlı bir adamın güzel fakat anlamsız cümlelerinden biri sanmıştım. Yıllar sonra Yerebatan’ın merdivenlerinden aşağı inerken, rutubetin ilk soğuk nefesi yüzüme değdiğinde o sözü yeniden hatırladım. Basamakların sonunda gündüz sona ermiyordu yalnızca; insanın kendi zamanına duyduğu güven de yavaşça çözülüyordu. Yukarıda hangi yılın yaşandığı artık kesin değildi. Telefonumdaki tarih anlamsız görünmeye başlamıştı.
Sütunların arasındaki su, görünen derinliğinden daha ağırdı. İçinde yalnızca kendisini değil, üzerinde kurulmuş yüzyılları da taşıyormuş gibiydi. Her damla bir yerden kopuyor, uzun bir düşüşten sonra yüzeye değiyor ve çevresine küçücük halkalar gönderiyordu. Bir süre sonra bu sesleri ayrı ayrı duymaktan vazgeçtim. Hepsi tek bir ritme dönüştü: şehrin gizlenmiş kalp atışı. İşte onu ilk kez o sırada gördüm. İki sütunun arasından ağır ağır geçen ince bir gövde, ıslak taşların üzerinde neredeyse iz bırakmayan patiler ve karanlığın içinden ansızın açılan iki soluk yeşil göz. Bir kediydi. Fakat yukarıdaki sokaklarda gördüğüm, balıkçıların çevresinde dolaşan ya da kahvehane sandalyelerinin altında uyuyan kedilere benzemiyordu. Tüyleri karanlığın rengini almıştı. Gözlerinde ise yıllarca denizde kalmış bir taşın donuk yeşili vardı. Bana baktı. Daha doğrusu, benden geriye ne kaldığını ölçüyormuş gibi bir süre yüzümde durdu bakışları. Sonra başını çevirdi ve yürüdü.
Bekçinin Yolu
Onu izlemem gerektiğine dair hiçbir mantıklı neden yoktu. Yine de bazı yollar vardır ki karar verilerek seçilmez; bir hareket başlar ve irade ancak birkaç adım sonra kendi bedenine yetişir. Kedi sütunların arasından ilerlerken ben de onun ardından gittim. İnsan sesleri geride seyrekleşti. Taş, su ve karanlık birbirine karışarak mimarinin sınırlarını belirsizleştirdi. Bazı sütunların gövdelerinde yaralar vardı; kimi ince çatlaklarla bölünmüş, kimi suyun ve zamanın ortak sabrıyla aşınmıştı. Elimi bir taşın üzerine koyduğumda beklediğimden daha soğuktu. Bir an için o soğukluğun elimden koluma yükseldiğini, sonra göğsümün arkasında yıllardır kapalı duran bir yere ulaştığını hissettim. Kentler belki de binalarını değil, dokunuşları saklıyordu. Bir zamanlar aynı taşı tutmuş bir el, aynı karanlıktan ürkmüş bir çocuk, aynı su sesini dinleyerek evine dönemeyeceğini anlamış biri… Hepsi maddeden çekilmiş, fakat ağırlıklarını burada bırakmışlardı.
Kedi bekledi. İnsanların neden hep hayvanlara insan niyetleri yüklediğini düşündüm. Belki o beni çağırmıyordu; belki açtı, belki yalnızca kendi bildiği bir köşeye gidiyordu. Fakat tekrar yürüdüğünde kuşkularım da peşinden yürüdü. Sonunda Medusa başlarından birinin yakınına vardık. Taş yüzün tersliği, dünyanın düzenine karşı verilmiş unutulmuş bir cevap gibiydi. Yüzlerce yıl boyunca baş aşağı duran bir yüzün aşağısı ile yukarısı arasında hâlâ bir tercih olabilir miydi? Kedi taşın önünde durdu ve suya baktı. Gözlerinin yansıması yüzeyde iki solgun nokta hâlinde titreşiyordu. Sonra tuhaf bir şey fark ettim. Hayvan başını çevirmişti ama sudaki iki yeşil nokta bir an daha aynı yerde kaldı. Çok kısa sürdü. Göz yanılması denilebilecek kadar kısa, unutulamayacak kadar uzundu.
Gölge
Orada gölgenin ışığın yokluğu olmadığını düşündüm. Gölge, bir şeyin dünyaya ikinci kez yazılmasıydı. Beden yürür, gölge onu izler; beden gider, bazen mekân onun biçimini saklardı. İnsanların yaşamları da böyle değil miydi? Kendimizi yaptığımız seçimlerle tanımladığımızı sanıyor, oysa çoğu zaman yapmadıklarımızın gölgesinde biçimleniyorduk. Söylenmeyen sözler, dönülmeyen evler, gönderilmeyen mektuplar, zamanında tutulmayan eller… Bütün bunlar ortadan kaybolmuyordu. Hayatın görünen biçiminin arkasında ikinci bir hayat kuruyorlardı. Yerebatan bana ansızın devasa bir arşiv gibi göründü. Fakat burada raflar, kataloglar, mühürlü belgeler yoktu. Kayıt sistemi suydu. Mürekkep rutubetti. Kâğıt taştı. Ve arşivin bekçisi, önümde oturmuş ön patisini ağır ağır yalayan adsız bir kediydi.
Bir süre sonra hayvan tekrar yürümeye başladı. Artık onu izlediğimi düşünmüyordum. Tersine, sanki o beni, yıllardır farkında olmadan taşıdığım bir şeyin çevresinde dolaştırıyordu. Herkesin içinde böyle gömülü odalar bulunduğuna inanırım. Kapısını açmamak için üzerine gündelik hayat inşa ederiz: işler, alışverişler, konuşmalar, ekranlar, küçük telaşlar, ertelenmiş uykular. Sonra sıradan bir anda eski bir koku, bir sokak köşesi veya yüzünü yıllardır görmediğimiz birinin adının duyulması zemindeki taşı kaldırır. Aşağıdan soğuk hava yükselir. Unuttuklarımızın aslında unutulmadığını anlarız. Kedi, dar bir taş çıkıntının sonunda durdu. Önünde yalnızca karanlık vardı. Bana bakmadı. İlk kez onun beni bir yere götürmediğini kavradım. Bana sınırı gösteriyordu.
Medusa’nın Unuttuğu Şey
Sınırın ötesinde ne bulunduğunu göremiyordum. Su koyulaşıyor, sütunlar birbirine yaklaşmış gibi görünüyordu. Birkaç adım ötede taşın geometrisi bitiyor ve gözün artık güvenemediği bir alan başlıyordu. Oraya girmek istemedim. Bu korku değildi yalnızca. Bazı kapıların açılmasının cesaret değil, hoyratlık olduğuna dair eski bir sezgiydi. Modern insan her şeyi görünür kılmak istiyor: mezarları açıyor, duvarları tarıyor, belgeleri sınıflandırıyor, geçmişi tarihlere bölüyor, bir şey bilinmediğinde bunu geçici bir kusur sayıyor. Oysa bilinmeyen her zaman bilgi eksikliği değildir. Bazen varlığını sürdürebilmek için kapalı kalması gereken bir odadır. Medusa’nın taş yüzüne tekrar baktım. Yüzyılların ona verdiği en büyük ayrıcalığın görülmek değil, açıklanamamak olduğunu düşündüm.
Belki bir şeyin tamamen anlaşılması, onun ikinci kez öldürülmesidir.
Kedi karanlığa doğru birkaç adım attı ve gözden kayboldu. Bekledim. Önce bir dakika, sonra zamanın ölçüsünü yitirecek kadar uzun. Geri dönmedi. Damlayan suyun sesi yeniden belirginleşti. Kendi nefesimi işittim. Birden orada neden bulunduğumu bilmiyordum. Kendimi yıllardır tanıdığımı düşünmeme rağmen hayatımın büyük bölümünü başkalarının bana verdiği isimlerin, görevlerin ve beklentilerin içinde geçirdiğimi fark ettim. İnsan kendisine ait sandığı hayatın gerçek sahibinin kim olduğunu ne zaman sorar? Genellikle çok geç. Belki yaşlanmak, bedenin çözülmesinden önce kendi hikâyemizdeki yabancı el yazılarını fark etmektir. Birinin korkusu, diğerinin öğüdü, başka birinin hayal kırıklığı… Hepsini kendi sesimiz sanarak taşırız. Yeraltında duran su ise hiçbir şeyi sahiplenmiyordu. Yalnızca kabul ediyor, bozuyor, yansıtıyor ve karanlığa geri veriyordu.
Yukarıdaki Şehir
Geri dönüş yolunu tek başıma buldum. Aynı sütunların arasından geçtiğime emin değildim fakat artık bunun önemi de kalmamıştı. Merdivenlere yaklaştıkça insan sesleri çoğaldı. Ayakkabıların sürtünmesi, konuşmalar, ekranların soğuk parıltısı ve yukarıdaki dünyanın aceleciliği yeniden çevreme yerleşti. Basamakları çıktığımda gün ışığı gözlerimi acıttı. İstanbul hiçbir şey olmamış gibi devam ediyordu. İnsanlar yürüyordu, arabalar geçiyordu. Bir dükkândan kahve kokusu geliyordu, bir çocuk annesinin elini çekiştiriyordu, sokak köşesinde başka bir kedi güneşte uyuyordu. Yine de gördüğüm şehir artık aynı değildi; çünkü her taşın altında ikinci bir yüzey, her sesin altında daha eski bir uğultu bulunduğunu biliyordum.
İnsan bir sırrı öğrendiğinde dünya değişmez; değişen, artık dünyaya eskisi kadar masum bakamayan kişidir.
Akşam karşı kıyıya geçerken vapurun açık bölümünde oturdum. Su koyulaşıyor, binaların ışıkları yüzeyde parçalanıyordu. Yerebatan’daki kediyi düşündüm. Gerçek olup olmadığını sorgulamayı çoktan bırakmıştım. Gerçeklik bazen en önemsiz ölçüdür; insanın içinde yer değiştiren bir şey varsa, onun sebebini kanıtlamak gereksizleşir. Şehrin altında o hayvanın hâlâ yürüdüğünü hayal ettim. Islak taşların üzerinden sessizce geçiyor, hiçbir katalogda adı bulunmayan kayıtları koruyor, Medusa’nın çevresindeki karanlığı kokluyor, suyun unutmamasına bekçilik ediyordu. Belki bir gün başka biri de onu görecek ve peşinden gidecekti. Belki görmeyecekti. Çünkü yeraltı arşivleri herkese aynı kapıyı açmaz. Vapur ilerlerken kendi gölgem cama düştü. Birkaç saniye ona baktım. Sonra başımı çevirdim. Gölgenin de benimle birlikte döndüğünden artık o kadar emin değildim.
Leave a Reply