Surların ardındaki unutulmuş bir bahçede, kızıl bir kedi ve Bizans kalıntısı zamanın, belleğin ve yok oluşun izlerini taşırlar.
İçindekiler:
Surların Ardındaki Bahçede Bir Kalıntının Hafızası
Duvarın Ardındaki Bahçe
Bahçeyi ilk gördüğümde onu bir bahçe sanmamıştım. Surların gerisinde, iki yıkık duvarın arasına sıkışmış, kendi içine çökmüş yeşil bir boşluktu; sanki şehir burada ilerlemekten vazgeçmişti. Sarmaşıklar taşların üzerine yayılmış, incir kökleri tuğlaların arasına parmaklarını sokmuştu. Kuru yaprakların altında kırılmış mermer parçaları yatıyordu. Bazılarının biçiminden bir zamanlar başka bir bütünün parçası oldukları anlaşılıyordu, fakat hangi yapıya, hangi avluya, hangi merdivene ait olduklarını artık kimse söyleyemezdi. İsimlerinden kurtulmuşlardı. Belki taşın gerçek özgürlüğü de buydu: insanın ona verdiği işlev çürüdükten sonra yalnızca ağırlığıyla kalmak.
Onu bahçenin en dibinde gördüm. İri, kızıl bir kediydi. Tüyleri bildiğimiz parlak ev kedilerinin kürküne benzemiyordu; tozla sertleşmiş, yer yer birbirine yapışmıştı. Bir Bizans başlığının kırılmış gövdesi üzerinde oturuyor, ön ayaklarını yan yana tutarak bana bakıyordu. Başlığın yalnızca üçte biri kalmıştı. Üzerindeki bezemenin bir kısmını sarmaşık örtmüş, diğer kısmını yağmur törpülemişti. Kedi ise sanki o mermer parçasının üzerinde doğmuş gibi rahattı. Onu görünce gülümsemek istedim, fakat gülümsemedim. Çünkü sahnede açıklayamadığım bir ciddiyet vardı. Kedi taç giymemişti; taş onun tahtı değildi. Buna rağmen bahçenin içindeki bütün dağınık şeyler onun çevresinde görünmez bir düzene giriyordu.
Kalıntının Hafızası
Ertesi gün yeniden geldim. Bunun meraktan daha kötü bir şey olduğunu biliyordum: İnsan bazen bir görüntüyü anlamak bahanesiyle ona bağlanır. Kedi yine oradaydı. Bu kez başlığın üzerinde uyuyordu. Kuyruğu mermerin çatlağından aşağı sarkmıştı. Yanında küçük bir serçe toprağı eşeliyor, birkaç adım ötede plastik bir poşet dikenlere takılmış hışırdıyordu. Tarih kitaplarının sevmediği türden bir manzaraydı bu. İmparatorlukların yanına poşetleri, kedileri, yabani otları ve paslı tenekeleri koymazlar. Oysa sonunda hepsi aynı toprağın üzerinde buluşuyordu.
Geçmiş, ciddi olmak için ne kadar uğraşırsa uğraşsın, gelecek onun ciddiyetini mutlaka bozuyordu.
Başlığa yaklaştığımda kedinin gözleri açıldı. Yeşille sarı arasında, içinde kirli bir ışık dolaşan iki gözdü. Bana bakıp yeniden kapandı. O kısa bakışta aklıma tek bir kelime geldi: kalıntı. Bir şeyin kendisi değil, ondan arta kalan. Fakat kelimenin içinde tuhaf bir haksızlık seziliyordu. Bir parçaya kalıntı dediğimiz anda görünmeyen bütünü ondan üstün tutuyoruz. Sanki kırılmış sütun eksik, yıkılmış ev kusurlu, yaşlanmış beden yarım, unutulmuş isim başarısızdır. Belki de hiçbir şey eksik değildi. Belki bütünlük yalnızca insanın geçici saplantısıydı. Taş kırıldığı hâliyle tamamlanmış olamaz mıydı? Kedi için öyleydi. O, başlığın kayıp bölümünü aramıyor, eski yapının planını merak etmiyordu. Güneş gören yüzeye uzanması yeterliydi.
İmparatorluğun Son Tebaası
Günler geçtikçe bahçeye uğramayı alışkanlık edindim. Bazen kedi görünmüyordu. O zaman mekân küçülüyor, sıradanlaşıyor, çöpler ve yabani otlar daha fazla göze batıyordu. Onun bulunduğu günlerdeyse bahçe yeniden derinleşiyordu. Bunun nedenini uzun süre anlayamadım. Sonra bir öğleden sonra kedi mermerin üzerinden inerken fark ettim: Arka ayağının altında kızıl tozdan küçük bir iz kalmıştı. Yüzyıllardır duran taşın üzerine birkaç saniyelik bir pati izi. Bütün tarih bundan ibaret olabilirdi. İnsan da kendisini mermer sanıyor, oysa çoğu zaman yalnızca üzerinde kalan sıcak izdi.
Kedi, bahçenin dolambaçlı sınırlarını benden iyi biliyordu. Bir tuğla yığınının arkasında kayboluyor, bir süre sonra incir ağacının altından çıkıyordu. Peşinden gitmeye başladığımda yüzlerce yıllık küçük parçalar görmeye başladım: toprağa yarı gömülü bir tuğlanın çizgileri, yosun altında kalan mermer damarları, örülmüş bir duvarda başka yapılardan devşirilmiş taşlar. Şehir hiçbir zaman tamamen yeniden kurulmuyordu; eski bedenini öğütüp yeni bedeninin içine katıyordu. Bir ev başka bir mabedin taşıyla yükseliyor, bir duvar ölü bir sarayın kemiğini taşıyor, sonra ikisi de yıkılıp üçüncü bir yapının malzemesine dönüşüyordu. Fetihlerden daha uzun ömürlü olan şey, maddenin bu sessiz dolaşımıydı.
Taç
Sonbahar ilerledikçe kedinin tüyleri koyulaştı. Yağmur başladığında üzerinde taşıdığı ince tuğla tozu çamura dönüşüyor, kuruduğunda yeniden kızıl bir kabuk gibi sertleşiyordu. Bir sabah onu başlığın yanında otururken gördüm. Mermerin dar oyuklarından birine birkaç tel kızıl tüy takılmıştı. Rüzgâr onları hafifçe kaldırıyordu. Uzaktan bakılınca taşın üzerinde ince, paslı bir taç varmış gibi görünüyordu. İnsan zihninin zavallı alışkanlığı hemen çalıştı: kral, bekçi, mirasçı. Oysa kedi bunların hiçbiriydi. Bizim sembollerimize ihtiyacı yoktu. İmparatorluğu bilmiyor, Bizans kelimesini tanımıyor, altında uyuduğu mermerin hangi yüzyılda yontulduğunu umursamıyordu.
Belki onu bu yüzden gerçek bir muhafız gibi görüyordum. İnsan koruduğu şeye önce bir isim verir, sonra etrafını çitle çevirir, levhalar diker, geçmişini kataloglara ayırırdı. Kedi yalnızca orada bulunuyordu. Varlığı, korumaktan daha eski bir ilişki biçimiydi. Bazen bir şeyi sahiplenmeden yanında kalmanın mümkün olduğunu hatırlatıyordu. Bahçe de kimseye ait değilmiş gibi yaşlanabiliyordu. Sarmaşığın mermeri örtmesi tahribat değildi; başka bir zamanın taşın üzerine yazdığı cümleydi. Yağmur oyukları derinleştiriyor, kökler duvarı açıyor, toprak parçalanmış tuğlayı içine çekiyordu. İnsan buna çürüme diyordu. Bahçe ise hiçbir kelime kullanmadan devam ediyordu.
Bir Göz Kırpımı Kadar
Kışa yakın bir gün bahçeye geldiğimde başlık boştu. Kediyi çağırmadım; zaten ona hiçbir zaman isim vermemiştim. Saatlerce orada kalmadım, dramatik bir kayıp da hissetmedim. Yalnızca görüntünün merkezindeki kızıllığın çekildiğini fark ettim. Mermer birdenbire daha soğuk görünüyordu. Sarmaşık aynı sarmaşıktı, kuru yapraklar aynı şekilde sürükleniyordu; ama bahçenin dengesi değişmişti. Bir hayvanın yokluğu, yüzyılların yıkımından daha görünür olabiliyordu. Bu düşünce beni rahatsız etti. Belki geçmişe duyduğumuz bağlılık da hiçbir zaman geçmişle ilgili değildi.
Biz, yok oluşun kendisini değil, onun içinde kaybettiğimiz küçük sıcaklıkları özlüyorduk.
Üçüncü gün kedi geri döndü. Nerede olduğunu bilmiyordum; bunu öğrenmeye de çalışmadım. Başlığın üzerine sıçradı, birkaç kez kendi çevresinde döndü ve oturdu. Sonra yüzünü bana çevirdi. Gözlerini yavaşça kapatıp açtı. O anda, çocukça sayılabilecek bir düşünceye izin verdim: Belki imparatorluk gerçekten yalnızca bu göz kırpımında var oluyordu. Ne haritalarda, ne kroniklerde, ne kubbelerde. Bir canlının dünyaya bakıp sonra bakışını geri çektiği küçücük aralıkta. Gözler kapandığında sütunlar devriliyor, saraylar kararıyor, isimler siliniyordu. Açıldığında sarmaşıkların altında kalan taşlar bir anlığına yeniden ağırlık kazanıyordu.
Geriye Kalan
Bahçeden son kez ayrıldığım gün hiçbir şey olmadı. Büyük hikâyeler böyle bitmemeli denir; oysa hayatın büyük hikâyelerinin çoğu tam da böyle biter. Kedi mermerin üzerinde güneşleniyordu. Yakındaki duvarın ardından çocuk sesleri geliyordu. Bir uçak gökyüzünde beyaz bir çizgi bıraktı. Rüzgâr, kuru yaprakları taşların üzerinden geçirirken başlığın kıvrımlarına dolanmış tozu kaldırdı. Birkaç kızıl tüy havalandı, kısa süre güneşin içinde asılı kaldı ve sonra bambaşka yerlere düştü. Taç dağıldı. Geri dönüp bakmadım.
Çünkü bazı görüntülerin hatıraya dönüşebilmesi için arkada bırakılması gerekir; sürekli bakılan şey, sonunda yalnızca manzaraya dönüşür.
Şimdi o bahçeyi düşündüğümde önce mermeri değil, kedinin gözlerini hatırlıyorum. Sonra yeşil-gri sarmaşığı, kurumuş yaprakları, toprağın içindeki eski tuğlaları ve taşa ilişmiş kızıl tüyleri. Kalıntı kelimesi artık bana eksikliği anlatmıyor. Tersine, yok oluştan sonra maddenin sürdürdüğü inatçı hayatı anlatıyor. Her bütün bir gün parçaya dönüşür; fakat parça, bütünden daha uzun yaşayabilir. Bir başlık tapınağını unutur. Bir taş imparatorunu aşar. Bahçe, şehrin kendisiyle ilgili kurduğu hikâyeyi reddeder. Ve bazen, bütün bunların ortasında isimsiz kızıl bir kedi gözlerini ağır ağır kırpar. O kısacık anda tarih geri dönmez. Yalnızca hiçbir zaman bütünüyle gitmediğini belli eder.





Leave a Reply