Spread the love

Fatih’teki Myrelaion kalıntılarında zaman, hafıza ve yıkıntı iç içe geçiyor; solmuş Bizans izleri arasında geçmişin gözleri, bugünün İstanbul’una bakmayı sürdürüyor.



İstanbul’un Unutulmayan Bakışı

Taşın Bakışı

Fatih’in içlerine doğru yürürken şehir insanı geçmişe götürmez; tam tersine, geçmişi önüne çıkarıp onun üzerinden yürümeye zorlar. Beton cephelerin arasına sıkışmış duvar parçaları, kapatılmış kemerler, hangi yapıya ait olduğu artık bilinmeyen sütun gövdeleri, apartmanların temellerine karışmış eski taşlar vardır. Myrelaion’un çevresinde dolaşırken bunu daha kuvvetli hissettim. Aradığım şey bir manastır değildi aslında. Bir apsisin yarısı, sökülmüş bir yüzey, zamanın dişleri arasında kalmış birkaç iz yeterliydi. Çevrede hayat kendi hoyrat düzeniyle sürüyordu. Kepenkler açılıyor, arabalar dar sokaklardan öfkeyle geçiyor, pencerelerden yemek kokuları dökülüyordu. Fakat eski duvarın önünde durduğumda bütün bunlar geriye çekildi. Taşın üzerinde solmuş koyu lekeler vardı. Önce rutubet sandım. Sonra uzun süre bakınca iki küçük karanlığın, belki hiçbir zaman var olmamış iki gözün bana baktığını gördüm. Şehrin ortasında ansızın seyreden değil, seyredilen kişiye dönüşmüştüm.

Bir zamanlar orada gerçekten bir yüz bulunup bulunmadığını bilmiyorum. Belki zihnim parçalanmış sıvaya insan biçimi vermişti. İnsan, eksik olanı tamamlamaya düşkün bir hayvandır; yarım bir kemerden kubbe, birkaç notadan unutulmuş bir şarkı, iki gölgeden kaybettiği bir yüz yaratır. Yine de gördüğüm şey hayalden daha inatçıydı. Duvarın yaralarında silik bir okur, kirlenmiş bir kobalt, kurumla karışmış kahverengi duruyordu. Bazı yerlerde sıva kabuk gibi kalkmıştı. Parmakla dokunsam bütün bir yüzyıl avucuma dökülecekmiş gibiydi. Dokunmadım. Çünkü kimi yüzeylere dokunmak onları anlamak değil, onların ölümüne yardım etmektir. Eski apsisin içinde yalnızca baktım. Sonra Türkçedeki o yalın kelime geldi aklıma: göz. Bir organ değildi artık. Zamanın içinde kapanmayı reddeden küçük, karanlık bir açıklıktı.


Eksik Yüzler

Çocukken eski resimlerde gözlerden çekinirdim. Bir yüzün ağzı silinebilir, burnu kırılabilir, yanakları karanlığa gömülebilirdi; gözlerinden biri kaldığında yüz hâlâ yaşıyor sayılırdı. Myrelaion’un yıpranmış duvarında da aynı tuhaf direnci hissettim. Burada artık bütünlük yoktu. Geçmiş dediğimiz şey zaten bize hiçbir zaman bütünüyle ulaşmaz. Tarih kitapları onu cetvelle çizilmiş dönemlere ayırır; oysa taş başka türlü hatırlar. Yangını kararmayla, suyu yosunla, ihmali çatlakla, insan elini eksilmeyle kaydeder. Bir imparatorun adı unutulabilir, fakat bir duvarın içine işlemiş nem yüzlerce yıl sonra bile kendine yeni bir yol bulabilir. Belki hafızanın en dürüst biçimi budur: Açıklama yapmayan, yalnızca üzerinde yaşananların izlerini taşıyan madde.

Absisteki gözleri yeniden aradım. Bir an buluyor, bir an kaybediyordum. Başımı birkaç santimetre sağa çevirdiğimde yüz dağılıyor, yalnızca aşınmış bir duvar kalıyordu. Eski konumuma döndüğümde gözler yeniden beliriyordu. Bunun beni neden böylesine huzursuz ettiğini ancak sonra anladım. Hatırlamak da böyleydi. Ölmüş insanların yüzlerini düşündüğümüzde onları eksiksiz geri getirdiğimizi sanırız. Gerçekte hafıza, başımızın belli bir açıyla durmasına bağlıdır. Küçücük bir ayrıntı değişir ve yüz çözülür. Bir ses kalır ama dudaklar kaybolur. Eller hatırlanır ama gözlerin rengi unutulur. Sonra bir koku gelir, yıllardır kapalı duran bir oda ansızın açılır. Myrelaion’daki boya parçalarının önünde geçmişin geride kalan bir ülke olmadığını düşündüm. O, bakışımızın doğru açıyı bulmasını bekleyen kırık yüzeydi.


Yıkıntının İçinde

İçeride çürüyen ahşabı andıran ağır bir koku vardı. Buna nedense eski kitapların kokusu karışıyordu; belki yakınlarda gerçekten kitaplar bulunuyordu, belki de zihnim küf ile kâğıt arasında kendine bir akrabalık kurmuştu. Kütüphanelerle harabeler birbirlerine sandığımızdan daha çok benzer. İkisinde de ölülerin sesleri saklanır. Birinde cümlelerin içine, ötekinde maddeye gömülmüşlerdir. Bir kitabın kenarında bilinmeyen bir elin bıraktığı leke ile eski bir duvardaki parmak izi arasında ahlaki bakımdan büyük bir fark göremiyorum. İkisi de aynı şeyi söyler: Burada birisi vardı. Dünyaya kısa bir süre dokundu. Sonra çekildi. Geriye dokunuşunun nereye ait olduğunu artık bilmediğimiz izi kaldı.

Yıkıntı. Kelimeyi içimden birkaç kez tekrarladım. Bir yapının ölümünden daha fazlasını anlatıyordu bana. Yıkıntı, var olmakla unutulmak arasındaki üçüncü bölgeydi. Tam anlamıyla yaşamıyor, fakat yok olmayı da kabul etmiyordu. Belki insanın kendisi de yaşlandıkça biraz böyle olur. İçimizde kullandığımız odaların sayısı azalır. Bazı kapıları artık açmayız. Bazı merdivenlerin nereye çıktığını unuturuz. Gençken bize ait olduğunu düşündüğümüz bütünlüğün aslında geçici bir mimari olduğunu geç fark ederiz. Sonunda kendi içimizde dolaşan yabancılara dönüşebiliriz. Myrelaion’un apsisinde bana bakan gözler bu nedenle yalnızca Bizans’a ait görünmüyordu. Benim geleceğimden de bakıyorlardı sanki. Henüz yıkılmamış taraflarımı çoktan birer harabe olarak görüyorlardı.


Şehrin Yeni Derisi

Dışarı çıktığımda Fatih beni beklemiyordu. Sokak aynı hızla akıyordu. Bir motosiklet geçti, uzaktan bir satıcının sesi yükseldi, market kapısının önünde plastik kasalar üst üste dizilmişti. Yeni beton, eski duvarlara neredeyse utanmazcasına sokuluyordu. Bir zamanlar bunu çirkin bulurdum. Tarihi yapının çevresinin temizlenmesi, geçmişin görünür kılınması gerektiğini düşünürdüm. Şimdi emin değildim. Belki İstanbul’un asıl biçimi tam da bu sürtünmeydi. Şehir geçmişini müzeye kaldırmıyordu; onun omuzlarına kablo geçiriyor, yanına klima motoru takıyor, önünden otomobil geçiriyor, gölgesinde çay içiyordu. Tarih burada saygılı bir mesafeden seyredilmiyordu. Kullanılıyor, kirletiliyor, unutuluyor, sonra beklenmedik bir anda yeniden keşfediliyordu.

Bu yüzden betonla Bizans taşını birbirine düşman görmekten vazgeçtim. Yeni şehir eskisini öldüren bir yaratık değildi yalnızca; onun üzerine büyümüş ikinci bir deriydi. Altında yara kapanmamıştı. Bazı geceler, bazı sabahlar, özellikle ışık eğik geldiğinde eski dokunun biçimi yeniden belli oluyordu. İnsan bedeni de böyledir. Unuttuğumuzu söylediğimiz şeyler ortadan kalkmaz; başka davranışların, korkuların, alışkanlıkların altında yaşamaya devam eder. Bazen nedenini bilmediğimiz bir ürperti, çocukluktan kalma kapatılmış bir odanın duvarını çatlatır. Kentlerin de bilinçaltı varsa, İstanbul’unki toprak altında değil yalnızca; günlük hayatın tam yüzeyinde, sıvanın altında birkaç milimetre derinlikte olmalıydı. Kazmaya gerek yoktu. Yeterince uzun bakmak bazen kazmaktan daha tehlikeliydi.


İsimsiz Aziz

Apsisteki figürün bir azize ait olduğunu hayal ettim. Adını bilmiyordum. Zaten adını bilmek de istemedim. Bir isim verdiğimde onu tarihe teslim edecek, yüzyılını, ikonografisini, konumunu araştıracak ve sonunda karşıma düzenli bilgilerden yapılmış bir mezar taşı çıkaracaktım. Oysa isimsiz kaldığında bana daha yakındı. Yüzünün büyük kısmı silinmiş, gövdesi yok olmuş, çevresindeki kutsal düzen parçalanmıştı. Geriye belirsiz bir bakış kalmıştı. Belki kutsallığın son biçimi de budur: kendisini açıklayacak bütün işaretleri kaybettikten sonra bile insanda açıklayamadığı bir rahatsızlık bırakabilmek.

Onu orada yüzyıllarca bekleyen bir muhafız gibi düşünmedim. Beklemek fazla insani bir fiildi. Taş beklemez. Boya sabretmez. Harabe geçmişe özlem duymaz. Bütün duyguyu biz getiririz ve sonra onu duvara ait sanırız. Bunu bildiğim hâlde gözlerden kurtulamıyordum. İşin acı tarafı buydu zaten. Akıl bir yanılsamanın nasıl oluştuğunu açıklayabilir ama açıklamak onu ortadan kaldırmaz. Sevdiğimiz birinin öldüğünü bilmek nasıl onun sesini zihnimizden söküp alamıyorsa, duvardaki lekelerin rastlantısal olabileceğini bilmek de bana yönelen bakışı silemedi. Belki insan olmak, hakikat ile yanılsama arasında seçim yapmak değil, ikisinin aynı bedende birbirini yaralamasına dayanabilmektir. O gün eski apsis bana bir inanç vermedi. Daha zor bir şey verdi: kuşkunun içinde kalabilme mecburiyeti.


Arkaya Bakmadan

Oradan ayrıldıktan sonra sokaklar birbirine eklendi. Bir süre sonra hangi köşeden döndüğümü, apsisin hangi yönde kaldığını bile karıştırdım. İstanbul’un insana yaptığı şeylerden biri budur: Seni bir yere götürür, sonra dönüş yolunu hafızandan usulca siler. Fakat gözleri unutamadım. Yüzü hatırlamıyordum; aslında gerçekten bir yüz görüp görmediğimden de emin değildim. Okeri hatırlıyordum, biraz kobaltı, çatlakların çevresindeki kirli gölgeleri. Gözlerin kendisini düşündüğümdeyse zihnimde yalnızca iki karanlık boşluk açılıyordu. O zaman şunu fark ettim: Bazı bakışlar, onları taşıyan yüz yok olduktan sonra güçlenir. Çünkü artık kime ait olduklarını bilemeyiz. Bize mi bakarlar, yüzyıllara mı, yoksa yalnızca kendi kayboluşlarının içine mi?

Son kez dönüp bakmak istedim. Yapmadım. Bazen geriye dönmek hatıranın yapısını bozar. İnsan gördüğü şeye ikinci kez bakarak onu doğruladığını sanır; çoğu zaman yalnızca ilk görüntünün büyüsünü öldürür. Yürümeye devam ettim. Kalabalığın içinde yüzler önümden gelip geçiyor, her çift göz kısa bir an bana değiyor, sonra kayboluyordu. O sırada Myrelaion’daki yıkıntının insan yüzünden daha kalıcı, fakat insandan daha yalnız olmadığını düşündüm. İkisi de sonunda aynı yazgıya varıyordu: biçim çözülüyor, isim siliniyor, hikâye başkasının zihninde değişiyordu. Geriye belki yalnızca göz kalıyordu; zamanın içinden açılmış küçük bir delik. Ve şehir, bütün gürültüsünün altında, o delikten kendisine bakmayı sürdürüyordu. Ben uzaklaşırken apsisin nerede olduğunu artık göremiyordum. Yine de garip biçimde emindim: Ben ona bakmayı bırakmıştım, ama o henüz gözlerini kapatmamıştı.



Discover more from LIBER SINE BIBLIOTHECA

Subscribe to get the latest posts sent to your email.

Leave a Reply

Trending

Discover more from LIBER SINE BIBLIOTHECA

Subscribe now to keep reading and get access to the full archive.

Continue reading