Eski bir manastırın altında unutulmuş kırık bir haç; şehrin gömülü hafızasını, dert kavramını ve geçmişin bugünü nasıl sessizce taşıdığını anlatıyor.
Evin Altındaki Gece
Sokağın en eski apartmanlarından birinin altında, bodrumdan bile daha aşağıda bir yer vardı. Binanın sakinleri oradan söz ederken “eski mahzen” derlerdi; kapıcı ise yıllardır paslanan demir kapının ardında birkaç kırık boru ve işe yaramaz eşya bulunduğunu söyler, merak eden olursa konuyu değiştirirdi. Oysa kapının gerisinde merdiven yoktu. Duvara açılmış dar bir şaft, insanı taşların arasından aşağıya, şehrin bugünkü yüzünün artık hüküm sürmediği bir derinliğe indiriyordu. Nem orada yalnızca duvarları ıslatmıyor, zamanı da ağırlaştırıyordu. Yukarıdaki dairelerde çay demlenir, çocuklar ağlar, televizyonlar konuşur, gecenin geç saatlerinde yataklar gıcırdarken aşağıda başka bir gece sürüyordu. Elektriği, saati, penceresi olmayan; gündüzün varlığını yalnızca şaftın ağzından bazen sızan solgun bir çizgiyle anlayabilen eski bir gece.
Onu ilk gördüğümde haç olduğunu anlamadım. Zeminin üzerinde devrilmiş iki taş parçası sandım; biri ötekinden kopmuş, çamurun içine yarı yarıya gömülmüştü. Sonra ışığı yana çevirdim ve taşların birbirine ait olduğunu gördüm. Uzun gövde ortasından çatlamıştı. Kollarından biri kırılmış, birkaç adım uzağa savrulmuştu. Yüzyıllardır tavandan düşen su, köşelerini aşındırmış; bir zamanlar sert ve buyurgan olması gereken biçimi, neredeyse bir insan omzu kadar yumuşak göstermişti. Dokunmadım. Bazı nesnelere el sürmek, onları tanımaktan çok uyandırmaya benzer. Orada, hiçbir sunağın önünde olmayan, hiçbir duaya eşlik etmeyen bu taşın garip bir vakar taşıdığını hissediyordum. Unutulmuştu, fakat terk edilmiş değildi. Üzerinde koskoca bir bina duruyordu.
Taşın Hafızası
Apartmanın eski bir manastırın kalıntıları üzerine kurulduğunu söyleyenler vardı. Sokağın yaşlılarından biri çocukluğunda bodrum duvarlarında kemerler gördüğünü anlatmıştı; bir başkası ise bunları su sarnıcının parçaları sanıyordu. Kimse kesin bir şey bilmiyordu. Şehir bazen geçmişini belgelerle değil, söylentilerle saklar. Bir duvarın yaşı hakkındaki üç çelişkili hikâye, çoğu zaman duvarın kendisinden daha uzun yaşar. Ben de gerçeği araştırmadım; çünkü aşağıdaki kırık taşın hangi yüzyıldan kaldığını öğrenseydim onun sırrını çözmüş olmayacaktım. Bilgi, bazı şeyleri aydınlatırken onları küçültür. Oysa benim karşımdaki mesele tarih değildi; bir zamanlar göğe doğru kaldırılmış bir işaretin şimdi toprağın altında yatması ve insanların gündelik hayatının onun üzerinde yükselmesiydi.
Su, haçın üzerine düzenli aralıklarla düşüyordu. Her damla karanlığın içinden kısa bir ses çıkarıyor, sonra mahzen yeniden kendi içine kapanıyordu. Bir süre sonra bu ritme kalbimin vuruşu karıştı. İki ses birbirine yaklaştıkça hangisinin bedenimden, hangisinin tavandan geldiğini ayırt edememeye başladım. İşte o sırada dert kelimesini düşündüm. İnsan bu kelimeyi çoğu zaman kendi acısı için saklıyor; bir ayrılığa, hastalığa, kayba, gerçekleşmemiş bir hayata isim veriyor. Fakat taşların da derdi olabilir mi? Bir binanın? Yıkılmış bir inancın? Üzerinde yaşayanları tanımadan onların ağırlığını yüzyıllarca taşıyan bir temel, kendi derdini nereye bırakır?
Belki bazı acılar hissedilmez. Sadece taşınır.
Yukarıdaki Hayatlar
Üçüncü katta yeni evli bir çift yaşıyordu. Dördüncü katta yalnız bir kadın her sabah balkonundaki saksıları suluyordu. Girişte, kapısının önüne mama bırakan yaşlı bir adam vardı. Geceleri bazen yukarıdan sandalye çekme sesi geliyor, bir çocuk koridorda koşuyor, su tesisatında uzun bir uğultu dolaşıyordu. Bunların hiçbirinin altında yatan taştan haberi yoktu. Bu bilgisizlik bana önce acımasız göründü. Sonra belki merhametin tam da bu olduğunu düşündüm. İnsan, üzerinde yükseldiği bütün ölüleri bilse yaşayabilir miydi? Attığımız her adımın altında kaç unutulmuş hayat, kaç yıkılmış ev, kaç sökülmüş kapı, kaç susturulmuş dua bulunduğunu gerçekten hissedebilseydik bir sokağı baştan sona yürüyebilir miydik?
Yukarıda insanlar uyurken aşağıda bir süre daha kaldım. Şehrin yüzeydeki uğultusu buraya ulaşmıyordu ama binanın bedeni kendini belli ediyordu. Borulardan geçen su, duvarlardan gelen küçük çatırdamalar, zaman zaman zeminin içinden yükselen belirsiz titreşimler… Apartman bana ilk kez cansız bir yapı değil, katmanlı bir beden gibi göründü. En üstte insanların rüyaları, ortada odalar ve merdivenler, daha aşağıda tesisatlar, rutubet, temeller; en dipte ise kimsenin hatırlamadığı bir işaret. Sanki binanın bilinçaltına inmiştim. İnsanların unuttukları, rüyalarında biçim değiştirerek geri dönüyorsa, şehirlerin bastırdığı şeyler de temellerinde taşlaşıyordu.
Kırılmanın Anlamı
Haçın kırılmış olması beni onun yok edilmiş olmasından daha fazla etkiliyordu. Yoklukta mutlaklık vardır; kırılmak ise iki zaman arasında kalmaktır. Bir parça hâlâ ne olduğunu hatırlatır, öteki parça artık yalnızca taştır. Aradaki çatlak ise ikisine de aittir. Belki insanın kendi hayatındaki büyük kırılmalar da böyledir. Öncesini bütünüyle kaybetmeyiz, sonrasına da bütünüyle dönüşemeyiz. Arada görünmeyen bir yarık taşırız. Başkaları bizi tek parça sanır. Biz işe gider, sofraya oturur, konuşur, güleriz; fakat içimizde bir yer, yıllar önce kırıldığı biçimde kalmıştır.
Sonra kırık kolun yanında küçük, paslı bir çivi gördüm. Haçla ilgisi olmayabilirdi; belki yıllar önce çalışan bir ustanın cebinden düşmüş sıradan bir parçaydı. Yine de o karanlıkta her nesne birbirinin belleğine karışıyordu. Pasın kokusu, ıslak taş, soğuk hava ve damlayan su, bana tarihin büyük olaylardan çok böyle önemsiz kalıntılarda yaşadığını düşündürdü. İnsan anıtlar yaparak hatırlamak ister fakat zaman anıtların adlarını aşındırır ve geriye bir çivi, kırık bir basamak, duvara kazınmış anlaşılmaz bir çizgi bırakır.
Belki geçmiş, bize anlatılan şey değil, açıklaması artık mümkün olmayan tortudur.
Dert
Bir ara el fenerini kapattım. Karanlık, beklediğim gibi boş değildi. Aksine fazla doluydu. Görmediğim her şey daha büyük bir varlık kazanmıştı. Elimi uzatsam haça ulaşabileceğimi biliyordum ama uzatmadım. Yukarıda bir yerde su akıtıldı; boruların içinden geçen akıntı kısa süreli bir homurtuya dönüştü. Bir insan ellerini yıkıyordu belki. Belki yatmadan önce yüzüne su çarpıyordu. Onun kullandığı suyun sesi birkaç saniye sonra buraya, unutulmuş taşın yanına kadar geldi. Hayat ile tarih arasında bundan daha tuhaf bir bağ düşünemedim: Yukarıda yüzünü yıkayan habersiz bir insan, aşağıda suyla aşınmış bir haç.
O an dert bana artık yalnızca acı anlamına gelmedi. Dert, bir şeyin giderilememesi değil, bütünüyle terk edilememesiydi; insanın içinde taşıdığı, fakat çıkarıp masanın üzerine koyamadığı ağırlık. Şehirlerin de böyle ağırlıkları vardı. Bazıları meydanlarda görünür durur, bazıları restore edilip tabelalarla açıklanır, bazılarıysa daha derine gömülür. Üzerlerine evler yapılır, adresler verilir, elektrik faturaları gelir. Hayat onların üstünü kapatır ama ortadan kaldırmaz. Böylece unutmak, yokluğun değil, gündelik hayatın bir biçimine dönüşür.
En güçlü unutma, hiçbir şey olmamış gibi yaşamaya devam edebilmektir.
Temel
Yukarı çıkarken şaftın içindeki taşlara tutundum. Ellerim rutubetten kirlenmişti. Demir kapağı kapattığımda, apartmanın bodrumundaki ampul bana neredeyse rahatsız edici derecede parlak göründü. Merdivenleri çıktım. Bir daireden yemek kokusu geliyordu, başka bir kapının arkasında televizyon açıktı. Üst katlardan birinde biri güldü. Dünya, birkaç metre aşağıda gördüğüm şeyi bütünüyle reddedercesine sıradanlığını sürdürüyordu. Fakat artık sıradan değildi. Her basamakta ayaklarımın altında o kırık biçimi hissediyordum. Sanki bina taşı onun üzerine değil, taş binayı kendi sessiz sabrıyla taşıyordu.
Sokağa çıktığımda pencerelerin çoğu yanıyordu. Perdelerin arkasında gölgeler hareket ediyor, insanlar yatmaya hazırlanıyor, bardaklar masalarda unutuluyor, yastıkların üzerinde başlar ağırlaşıyordu. Kimse aşağıdaki taşı bilmiyordu. Bir an onlara söylemem gerektiğini düşündüm. Sonra vazgeçtim. Çünkü bazı sırlar saklandıkları için değil, anlatıldıklarında anlamlarını kaybedecekleri için korunur. Yürümeye başladım ve arkamda kalan binaya bir kez daha baktım. O gece şunu anladım: İnsanlar evlerini temellerin üzerinde kurduklarını sanırlar.
Oysa bazen temel dediğimiz şey, geçmişin gömülmesine rağmen ağırlığımızı taşımaya devam eden kırık bir hatıradır. Ve biz, hiçbir şey bilmeden onun üzerinde uyuruz.




Leave a Reply