Literacka opowieść o społecznych maskach, formie i poszukiwaniu autentyczności – o człowieku, który odkrywa, że prawda zaczyna się od zwątpienia.
Spis treści:
O Formie, prawdzie i człowieku niedokończonym
Bal
Sala była zbyt piękna, żeby można było czuć się w niej swobodnie. Lustra w złoconych ramach powtarzały świat w nieskończoność, parkiet lśnił od wosku, kryształowe żyrandole rozcinały półmrok na setki drobnych refleksów, a orkiestra grała walca z mechaniczną dokładnością właściwą rzeczom, które trwają już tylko dlatego, że nikt nie odważył się ich przerwać. Przybywali profesorowie, urzędnicy, artyści, przedsiębiorcy, wdowy, młodzi poeci i ludzie znani przede wszystkim z tego, że byli znani. Każdy otrzymywał przy wejściu maskę. Jedne miały spokojny uśmiech, inne wyraz powagi, inteligencji lub łagodnego cierpienia. Nikt nie protestował. Przecież na balu trzeba mieć twarz odpowiednią do balu. Po kilku minutach maski przestawały wyglądać jak przebranie. Przylegały do skóry i poruszały się wraz z mięśniami, aż trudno było ustalić, czy człowiek nosi maskę, czy maska człowieka.
Antoni stał przy wysokim oknie i przyglądał się tańczącym. Miał czterdzieści kilka lat, dobrą marynarkę, starannie wypolerowane buty i opinię człowieka, który nigdy nie mówi niczego kompromitującego. Była to opinia pochlebna, choć ostatnio zaczęła go niepokoić. Pomyślał, że jeśli przez dwadzieścia lat nie powiedziało się niczego kompromitującego, być może przez dwadzieścia lat nie powiedziało się także niczego naprawdę własnego. Dotknął maski. Przedstawiała człowieka dojrzałego, lekko zmęczonego światem, lecz nadal zainteresowanego kulturą i cudzymi poglądami. Była doskonale wykonana. Antoni poczuł nagle do niej odrazę.
Forma
Nie zawsze ją nosił, a przynajmniej tak mu się wydawało. Jako chłopiec potrafił płakać z powodów, których później nauczył się wstydzić. Kamień znaleziony nad rzeką mógł być dla niego skarbem, śmierć chrząszcza katastrofą, a popołudnie spędzone pod stołem całym kontynentem. Potem przyszły poprawne gesty. Nauczono go siedzieć prosto, odpowiadać rozsądnie i nie okazywać zbyt wiele. Każdy kolejny etap życia przynosił nową formę: dobrego ucznia, obiecującego studenta, poważnego mężczyzny, człowieka sukcesu. Nikt go nie zmuszał.
Najbardziej skuteczne więzienia nie potrzebują strażników; więzień sam codziennie zamyka drzwi.
Na parkiecie przesuwała się kobieta w srebrnej sukni. Antoni znał ją od lat. Zawsze mówiła z lekką ironią, ponieważ inteligentnym ludziom podobno nie wypada być naiwnie zachwyconymi. Obok niej tańczył mężczyzna, który podczas każdego spotkania opowiadał o swojej niezależności. Antoni pomyślał, że nigdy nie widział człowieka tak dokładnie podobnego do własnego wyobrażenia o niezależności. W tej chwili coś pękło. Nie w sali, ale w sposobie, w jaki Antoni patrzył. Nagle wszędzie widział formę: w pochyleniu głowy, w śmiechu, w eleganckim znudzeniu, nawet w starannie dawkowanym buncie.
Przestraszył się, ponieważ rozpoznał ten sam mechanizm w sobie. Jego sceptycyzm także był pozą. Jego umiarkowanie miało odpowiedni krój. Nawet samotność, z której bywał dumny, okazała się elegancko urządzonym pokojem przeznaczonym do oglądania przez innych. Chciał odnaleźć coś, czego jeszcze nie dotknęły cudze oczekiwania, lecz im głębiej schodził w siebie, tym więcej znajdował śladów innych ludzi: ojca, matki, nauczycieli, kochanek, przeciwników. Nawet bunt przeciwko nim został przez nich ukształtowany.
Pierwsze pęknięcie
W toalecie spojrzał w ogromne lustro. Zamknął drzwi i spróbował zdjąć maskę. Nie ustąpiła. Pociągnął mocniej i poczuł ból. Jej krawędź wrosła w skórę przy skroniach. Początkowo go to przeraziło, potem zaciekawiło. A więc właśnie tak działała Forma: najpierw była czymś narzuconym z zewnątrz, później przyzwyczajeniem, następnie charakterem, aż wreszcie człowiek bronił jej jak własnego ciała. Antoni przyjrzał się sobie uważnie i pomyślał, że największe kłamstwa nie są tymi, które wypowiadamy świadomie. Są nimi rzeczy, które powtarzaliśmy tak długo, że straciliśmy zdolność rozpoznawania ich jako kłamstw.
Złapał maskę obiema rękami i pociągnął. Zabolało. Odruchowo przestał. Zaśmiał się wtedy, najpierw cicho, potem coraz mocniej. Całe doświadczenie było niedorzeczne. Czterdziestokilkuletni mężczyzna, zamknięty w toalecie podczas eleganckiego balu, usiłował oderwać sobie od twarzy maskę, którą jeszcze godzinę wcześniej uważał za zwyczajny element ceremonii. Śmiał się, ponieważ nagle zrozumiał, że powaga również jest formą. Człowiek lubi nadawać swoim kryzysom monumentalność, jakby każda rozpacz potrzebowała marmurowych schodów. Tymczasem prawda mogła objawić się również w grotesce.
Nagość
Wrócił na salę bez maski. Oderwał ją jednym gwałtownym ruchem i teraz przy skroni miał cienką ranę. Orkiestra nie przerwała gry, lecz stojący najbliżej ludzie przestali tańczyć. Potem zatrzymali się następni. Zmiana rozprzestrzeniała się przez salę niczym niewidzialne pęknięcie. Antoni spodziewał się oburzenia, może śmiechu. Spotkało go coś gorszego: zakłopotanie. Patrzono na niego jak na człowieka, który przyszedł bez ubrania, chociaż nie naruszył żadnej oczywistej zasady. Jego twarz była zwyczajna, blada i zmęczona. Bez ochronnej warstwy wyglądała młodziej, a zarazem starzej.
„Po co?” – zapytała kobieta w srebrnej sukni. Antoni chciał odpowiedzieć czymś mądrym. Przez głowę przebiegło mu kilka pięknych zdań o wolności, prawdzie i autentyczności. Wszystkie wydawały się natychmiast podejrzane. Czy zrzucając jedną maskę, miał teraz założyć maskę człowieka wyzwolonego? Czy buntownik nie jest równie zależny od publiczności jak konformista? Zrozumiał, że forma potrafi pożerać nawet sprzeciw wobec formy. Wystarczyłoby wypowiedzieć odpowiednio wzniosłe zdanie, aby zgromadzeni mogli nazwać jego gest, sklasyfikować go i uczynić bezpiecznym. „Nie wiem” – odpowiedział więc.
Te dwa słowa zmieniły atmosferę bardziej niż odsłonięta twarz. Nie wiedzieć należało do rzeczy źle widzianych. Można było być cynikiem, mistykiem, konserwatystą, buntownikiem, pesymistą. Każda z tych pozycji posiadała własny zestaw gestów. Ale człowiek mówiący naprawdę „nie wiem” wymykał się katalogowi. Antoni spojrzał na twarze zebranych i pojął, że pod ich maskami nie musi znajdować się żadna czysta, pierwotna tożsamość. Być może pod jedną warstwą znajduje się następna, a pod nią kolejna. Prawda nie była skarbem zakopanym wewnątrz człowieka. Mogła być samym ruchem zdejmowania.
Człowiek niedokończony
Ktoś ponownie zaczął tańczyć. Innym przyniosło to ulgę. Orkiestra przyspieszyła, rozmowy powróciły, szkło zabrzęczało i po kilku minutach publiczny porządek został odbudowany. Antoni wyszedł. Na ulicy padał drobny deszcz. Miasto wyglądało jak mokra dekoracja pozostawiona po przedstawieniu, którego sens dawno zapomniano. Przechodnie mijali go bez zainteresowania. Nikt nie wiedział, czego dokonał, a jeśli cokolwiek się wydarzyło, nie miało to żadnego znaczenia dla świata. Ta obojętność przyniosła mu niespodziewaną ulgę. Nie został człowiekiem wolnym, czy odkrył siebie. Nie narodził się ponownie. Takie określenia wydawały mu się nowymi kostiumami czekającymi już w garderobie.
Niósł maskę pod pachą aż do mostu. Tam położył ją na kamiennej balustradzie, ale nie wrzucił jej do rzeki. Ten gest byłby zbyt doskonały, zbyt symboliczny. Zostawił ją więc, jak zostawia się przedmiot, który spełnił swoją funkcję. Ruszył dalej z twarzą wystawioną na deszcz i chłód. Wiedział, że jutro przyjmie jakieś role. Będzie uprzejmy, niecierpliwy, odważny albo tchórzliwy. Nigdy nie uwolni się całkowicie od formy, bo człowiek potrzebuje innych ludzi, a każde spotkanie zaczyna coś w nim rzeźbić. Mógł jednak pamiętać, że żadna z tych postaci nie jest ostateczna. I ta niewielka szczelina między człowiekiem a jego własną definicją wystarczała, żeby oddychać. Nie znalazł nagiej prawdy. Znalazł coś trudniejszego: zgodę na to, że pozostanie niedokończony.
Leave a Reply