Karaköy’de unutulmuş bir handa, pirinç bir mafsal; geçmişin, gölgenin ve İstanbul’un kaybolmayan hafızasının izlerini taşır.
İçindekiler:
İstanbul’da Gölgenin Hafızası
Duvarın Ağzı
Karaköy kıyısına inen dar sokakların birinde, tabelası çoktan sökülmüş eski bir han vardı. Denizden bakıldığında fark edilmezdi; ön cephesi dükkânların, elektrik kablolarının ve sonradan eklenmiş metal kepenklerin arkasında kaybolmuştu. İç avluya ancak iki insanın yan yana yürüyemeyeceği karanlık bir geçitten girilebilirdi. Orada İstanbul’un başka yerlerde aceleyle harcadığı zaman ağırlaşırdı. Duvarlar sarı değil, sarının küflenmiş hatırasıydı; sıvaların arasından çıkan tuğlalar, etin altından görünen yaşlı kemikler gibi dururdu. Avlunun kuzey duvarında, yerden yaklaşık iki metre yüksekte, işlevi unutulmuş bir taş parçası çıkıntı yapıyordu. Antik bir konsol olabileceği söylenmişti. Belki Bizans’tan, belki daha eski bir yapıdan devşirilmişti. Kesin olan tek şey, taşın ortasındaki yarığa sıkışmış küçük pirinç parçaydı. Bir menteşe, bir mafsal, eski bir gemi donanımının eklemiydi belki. Taş onu yutmaya çalışmış fakat başaramamış gibiydi.
İlk gördüğümde zihnimden geçen düşünce tuhaftı: Bir heykelin ağzına bakıyorum, dedim ama heykelin kendisi yok.
Hana, ölen dayımın bıraktığı birkaç kutu kitabı almak için gelmiştim. Dayım ömrünün son yıllarında burada ciltçilik yapmış, dükkân sahipleri çekilip depolar boşaldıkça da bütün avlunun gönülsüz bekçisine dönüşmüştü. Çocukluğumda beni birkaç kez getirmişti. Her gelişimizde denize yakın olmamıza rağmen denizi göremez, yalnızca sesini işitirdim. Dayım, görülmeyen şeylerin insana görünenlerden daha fazla hükmettiğini söylerdi. O zaman bunu yaşlı bir adamın gösterişli cümlelerinden biri sanmıştım. Şimdi, terk edilmiş odasındaki kitapları ayırırken kâğıt, deri, nem ve toz kokusu arasında onun ne demek istediğini anlamaya yaklaşıyordum. Raflar boşaltılmış, masa çürümeye bırakılmıştı. Fakat duvardaki pirinç parça hâlâ oradaydı. Daha garibi, çocukluğumdan hatırladığım kadar parlaktı. Öğleye doğru avluya birkaç dakika güneş girdiğinde pirincin yüzeyinde soluk bir sarılık belirdi. Aynı anda karşı duvarda uzun bir gölge oluştu. Başımı kaldırdım. Gölge, bir insan koluna benziyordu.
Hanın İçi
Hanın içindeki hiçbir şey o biçimi açıklamıyordu. Taş çıkıntının gölgesi başka yöndeydi; avluda ağaç yoktu, üst katlardaki demir korkuluklar ise duvara ancak ince çizgiler düşürüyordu. Buna rağmen koyu leke omuz hizasında başlayıp uzuyor, sonunda beş parmağa benzeyen belirsiz çıkıntılara ayrılıyordu. Parmaklar pirinç mafsala doğru açılmıştı. Birkaç adım sağa geçtim, sonra sola. Gölge yerinden kıpırdamadı. Güneş çekilmeye başlayınca korkudan çok, açıklayamadığım eski bir tanışıklık duygusu hissettim. Sanki gölgeyi ilk kez görmüyor, yalnızca yıllardır görmediğim bir yüzü hatırlıyordum. Dayımın bir sözü daha geldi aklıma: İstanbul’da hiçbir şey bütünüyle kaybolmaz; yalnızca kendisine başka bir taşıyıcı bulur. O gün bunu bir masal gibi değil, maddi bir ihtimal gibi düşündüm. Çünkü güneş avludan tamamen çekildiği hâlde duvardaki el birkaç nefes daha orada kaldı. Sonra parmaklardan başlayarak silindi.
Parçaların Hafızası
Ertesi gün kitapları almak bahanesiyle yeniden geldim. Aslında kitaplar çoktan kolilere yerleştirilmişti. Beni geri çağıran şey pirinçti. Yanımda küçük bir fener ve dayımın masasının çekmecesinde bulduğum büyüteç vardı. Duvara yakından bakınca mafsalın sıradan bir menteşeden daha karmaşık olduğunu fark ettim. Üzerindeki aşınmış çizgiler süsleme değildi; birbirine geçmiş halkalar, dalga izleri ve neredeyse silinmiş bir çiçek biçimi seçiliyordu. Vida yuvalarında tuz kristalleri kalmıştı. Deniz yıllar önce bu parçayı bırakmış fakat parçanın içinden tamamen çekilmemişti. Pirince dokunmadım. Bazı nesneler dokunulmak istemez; bunu mistik bir sezgiden değil, yaşlandıkça eşyaya karşı geliştirdiğim terbiyeden biliyorum. Bir fincanın çatlağına, ölmüş bir insanın gözlüğüne, yıllarca açılmamış çekmeceye aynı nedenle dikkatle yaklaşırız. Kırılmalarından değil, bizden daha uzun bir geçmiş taşıdıklarını fark etmekten korkarız.
Dayımın belgeleri arasında hana ait eski faturalar, cilt siparişleri ve hiç gönderilmemiş mektuplar buldum. Bir defterin arasından tek satırlık bir not çıktı: “Duvarın ağzındaki eklemi sökme.” Tarih yoktu, açıklama da. Dayımın el yazısını tanıdım; son yıllarındaki titreyen harfleri değildi, daha eski ve kararlı yazısıydı. Demek pirinç parça onun için de yalnızca tesadüfen sıkışmış bir metal değildi. Avluya çıkıp tekrar baktım. Bir şehrin hafızasının belgelerde saklandığına uzun süre inanmıştım. Arşivler, fotoğraflar, tapular, isimler, tarihler… Oysa belki şehirler kendilerini daha güvenilmez yöntemlerle hatırlıyordu. Bir duvara saplanmış gemi parçası, yanlış yerde duran bir sütun başlığı, başka bir binadan alınmış mermer basamak. Tarih düzen ister; şehir ise parçaları karıştırarak yaşar. Bir imparatorluğun taşı, bir tüccarın duvarında yük taşır. Bir geminin mafsalı karaya çıkar, taşın yarığına yerleşir.
Sonra herkes ölür ve nesneler birbirlerinin geçmişini taşımaya başlar.
Üçüncü Gelişim
Üçüncü gelişimde güneşi bekledim. Saat tutmadım. Hanın zamanı saate göre işlemiyordu zaten. Yukarıdaki dar gökyüzü açıklığı yavaşça aydınlandı; sonra karşı cephedeki camlardan biri birkaç saniyeliğine parladı. Gölge tekrar doğdu. Bu kez ona bakarken biçimin yalnızca kol olmadığını gördüm. Karanlığın başlangıcında, omzun bulunması gereken yerde başı andıran hafif bir yoğunluk vardı. Gövde ise eksikti. Sanki görünmeyen bir heykelin yalnızca hareketi kalmıştı. El pirince uzanıyordu fakat ona erişemiyordu. Aralarında avuç içi kadar mesafe vardı. İşte o anda gölgenin korkutucu değil, umutsuz olduğunu düşündüm. Bir şeyi almak için yüz yıldır aynı hareketi tekrarlayan bir bedenin yorgunluğu vardı onda. Güneş çekildi. El yine birkaç saniye kaldı. Kendimi ona “Ne istiyorsun?” diye fısıldarken buldum. Cevap gelmedi. Yalnızca üst katlardan birinde gevşek bir pencere kanadı vurdu. İnsan cevapsız kaldığında dünyadaki rastlantıları hızla dile dönüştürüyor.
Sökülen Eklem
Bir hafta sonra hanın satıldığını öğrendim. Yeni sahipleri yapıyı otele çevirecek, korunmaya değer parçalar ayrıldıktan sonra iç bölmelerin çoğunu söktürecekti. Bu cümleyi telefonda söyleyen adam ne pirinç mafsalı biliyordu ne dayımın odasını ne de öğle vakti beliren kolu. Onun için bina metrekarelerden, taşıyıcı duvarlardan ve izinlerden oluşuyordu. Haksız sayılmazdı. Şehir, yalnızca hatıralarla ayakta tutulamaz. İnsanların yaşayacağı, çalışacağı, para kazanacağı yerlere ihtiyacı vardır. Yine de telefonu kapattığımda, ilk kez ölüm haberine benzeyen bir şey duymuş gibi hissettim. Çünkü binaların yıkılmasından daha tuhaf olan, onların düzeltilmesidir. Çürük sıvalar temizlenir, taşlar yıkanır, uygunsuz ekler kaldırılır ve sonunda geçmiş, kendisine hiç benzemeyen kusursuz bir görüntüye kavuşur. Oysa dayımın hanında anlam, tam da uygunsuz eklerdeydi. Antik taş neden oradaydı? Gemi mafsalı ona nasıl saplanmıştı? Gölge, hangi kayıp cismin hareketini sürdürüyordu?
Restorasyon bu soruların bazılarını cevaplamayacak, yalnızca yüzeylerini parlatacaktı.
Son kez geldiğimde yanımda bir tornavida vardı. Bunu itiraf etmek hâlâ hoşuma gitmiyor. Dayımın “sökme” uyarısını biliyordum; buna rağmen pirinci kurtarmayı düşündüm. Duvar yıkılacaksa parçayı cebime koyabilir, kitapların yanında saklayabilirdim. İnsan bazen korumakla sahip olmak arasındaki farkı kendi lehine bulanıklaştırır. Merdiveni dayadım. Taşa yaklaştığımda pirincin üzerinde daha önce görmediğim ince bir çatlak fark ettim. Tornavidanın ucunu kenarına soktum. Metal kımıldamadı. Biraz zorladığımda duvarın içinden kuru bir hışırtı geldi; kum döküldü, ardından çok hafif bir koku yükseldi: tuz, rutubet ve eski ahşap. Bir an için kıyıya çekilmiş yaşlı teknelerin içini hatırladım. Elimi durdurdum. Aşağı baktığımda gölge çoktan belirmişti. Fakat artık karşı duvarda değildi. Merdivenin altında, ayaklarımın hemen yanında uzanıyordu. İnsan eli biçimindeki karanlık, bu kez pirince değil bana erişmeye çalışıyordu.
Gölgelerin Sahibi Yoktur
Tornavidayı cebime koyup indim. Gölge yeniden duvara çekildi mi, yoksa gözlerim mi karanlığa alıştı, bilmiyorum. O gün ilk kez onun bir hayalet olmadığını düşündüm. Hayalet dediğimiz şey ölülerin ayrıcalığıdır; oysa burada daha geniş bir eksilme vardı. Gölge belki bir insandan değil, tamamlanmamış bir ilişkiden kalmıştı. Taş ile metal, kara ile deniz, bina ile gemi, geçmiş ile onu söküp cebine koymak isteyen ben arasında oluşan karanlık bir bağdı. İstanbul’da maddelerin kaderi sürekli birbirine karışır: su ahşaba girer, pas demire, tuz taşa, kül havaya, isimler başka isimlere. Sonra bir gün başlangıçtaki bütünü ararız ve bulamayınca kayıp deriz. Belki kayıp diye adlandırdığımız şey bütünüyle yok olmak değildir; bir varlığın kendi biçiminden çıkarak başka şeylerin içinde dağılmasıdır.
Bu nedenle bazı gölgelerin sahibi yoktur; sahipleri çoktan çoğalmıştır.
Gölgenin Mülkiyeti
Yıkım başlamadan bir gece önce dayımın son kutusunu almaya gittim. Avlu neredeyse karanlıktı. Elektrik kesilmiş, üst katlardaki birkaç pencere tahtayla kapatılmıştı. Kutuyu kaldırırken içinde küçük, ağır bir cisim yuvarlandı. Kitapların arasından eski bir gemi kataloğu çıktı; sayfalarının arasında, duvardakine benzeyen ikinci bir pirinç mafsal vardı. Aynısı değildi ama aynı mekanizmanın karşı parçası olduğu belliydi. O anda bütün gizemin çözüleceğini sandım. İnsan zihninin zavallı bir alışkanlığıdır bu: iki parçayı yan yana görünce dünyanın tamamlanacağına inanır. Pirinci avucuma aldım ve avluya çıktım. Duvardaki metal karanlıkta görünmüyordu. Elimdeki parçayı ona yaklaştırmak için merdivene yöneldim, sonra durdum. Dayımın neden ikinci parçayı sakladığını bilmiyordum. Belki hikâyenin olağanüstü hiçbir tarafı yoktu. Belki eski bir gemiden sökülen donanımı satın almış, yarısını duvara yerleştirmiş, yarısını masasında unutmuştu.
Mafsalı duvara yerleştirmedim. Avucumda tutup bekledim. Gece ilerledikçe denizin sesi belirginleşti. Hanın içinden deniz görünmüyordu; yine de vapurların boğuk uğultusu, zincir sesleri ve suyun iskele altında kırılışı taşların arasına kadar geliyordu. Bir noktada karanlığa baktım ve karşı duvarda eli yeniden gördüğümü sandım. Güneş yoktu, onu yaratacak ışık yoktu. Buna rağmen parmaklara benzeyen beş koyuluk taşın üzerinde duruyordu. Elimdeki pirinç ısınmıştı. Onu bırakmak istedim, bırakamadım. Sonra dayımın sözünü hatırladım: Görülmeyen şeyler bize daha fazla hükmeder. Belki yanılıyordu. Bize hükmeden görünmeyen değil, eksik olandır. Tamamlamak isteriz. Kaybolmuş cümleyi, yarım kalmış sevgiyi, yıkılmış evi, ölülerin söylemediği son sözü.
Bütün hayatımız, kapanmadığı için bizi kendisine çağıran küçük boşlukların çevresinde geçer.
Çıkış
Sabah olmadan handan çıktım. İkinci mafsalı yanımda götürmedim. Dayımın odasındaki masanın üzerine bıraktım; ilkini de duvardan sökmedim. Birkaç ay sonra oradan geçtiğimde han iskelelerle örtülmüş, avlunun girişi kapatılmıştı. Sonrasında bölgeye her gelişimde sokağın karşı tarafından binaya baktım ama içeri girmedim. Bugün pirinç parçanın hâlâ o duvarın içinde olup olmadığını bilmiyorum. Belki molozlarla birlikte götürüldü, belki temizlendi ve bir vitrinin altına kondu, belki de bir işçinin cebine girdi. Fakat öğle vakti Karaköy’ün dar sokaklarında yürürken bazen binaların cephelerinde kaynağını seçemediğim uzun bir el beliriyor. Ona artık dönüp bakmıyorum. Çünkü gölgenin, gölge olmaktan daha eski bir görevi olduğunu öğrendim. Taş parçalanır, metal oksitlenir, kâğıt küflenir, isimler unutulur. Fakat biçimini yitiren şey bazen yok olmaz; yalnızca maddeden vazgeçer. İstanbul bunu iyi bilir. Burada gölge, cismin ardından gelmez her zaman.
Bazen cisim gider ve gölge yaşamaya devam eder.
Leave a Reply